बेथानचोक प्रकृति, संस्कृति र आरोग्य पर्यटनको संगम

– कमल नेपाल
काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको दक्षिणी भागमा अवस्थित बेथानचोक नेपालको राजधानी काठमाडौँ नजिकै रहेको सुन्दर, शान्त र सम्भावनायुक्त पर्यटकीय गन्तव्यमध्ये एक हो । बेथानचोक काठमाडौँबाट करिब ४४ किलोमिटरको दूरीमा रहेको छ र यसले सहरको कोलाहल, प्रदूषण, तनाव र तीव्र गतिमा चलेको जीवनशैलीबाट ताजगीपूर्ण विश्राम प्रदान गर्छ । स्वच्छ हावा, हरियाली, जैविक खाना, पैदल मार्ग, ध्यान, योग र ग्रामीण जीवनको आत्मीयता चाहनेहरूका लागि बेथानचोक आरोग्य पर्यटनको आदर्श गन्तव्य बन्न सक्छ ।
आरोग्य पर्यटन भनेको बिरामी भएपछि उपचारका लागि यात्रा गर्नु मात्र होइन । यसमा शारीरिक तथा मानसिक रूपमा स्वस्थ रहन, तनाव कम गर्न, प्रकृतिसँग पुनः जोडिन र जीवनशैली सुधार गर्न गरिने यात्रा पनि समावेश हुन्छ । यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा बेथानचोक उत्कृष्ट आरोग्य पर्यटन गन्तव्य बन्न आवश्यक सबै गुणहरूले भरिपूर्ण छ । शान्त पहाडहरू, हराभरा जंगल, बगिरहने खोलानाला, झरना, चराचुरुंगी, मन्दिर, गुम्बा, होमस्टे, जैविक खाना र विस्तृत हिमाली दृश्यले यसलाई पूर्ण रूपमा उपचारात्मक वातावरण बनाएको छ ।
बेथानचोकको पहिलो र सबैभन्दा शक्तिशाली आकर्षण यसको प्राकृतिक सौन्दर्य हो । यस क्षेत्रमा प्रवेश गर्नेबित्तिकै आँखाले हरियाली, खुला पहाड, कान्ला परेका खेतबारी, जंगल र शान्त ग्रामीण दृश्य देख्छ । चिसो बतास, सफा आकाश, ताजा हावा र शान्त वातावरणले आगन्तुकहरूलाई तुरुन्तै आरामको अनुभूति गराउँछ । आज सहरी जीवनमा हामी प्रकृतिबाट क्रमशः टाढिँदै गइरहेका छौँ । लामो काम गर्ने समय, डिजिटल पर्दा, प्रदूषण, कृत्रिम खाना र निरन्तर दबाबले शरीर र मन दुवैलाई थकित बनाएको छ । यस्तो अवस्थामा बेथानचोकजस्ता स्थानहरू प्राकृतिक उपचारजस्तै काम गर्छन् ।
बेथानचोकका नदी, खोला र पानीका स्रोतहरू पनि यसको सौन्दर्य र पहिचानका महत्वपूर्ण अंश हुन् । साना खोला, सफा पानीका धाराहरू र मौसमी झरनाहरूले गाउँ, जंगल, खेतबारी, वन्यजन्तु र सम्पूर्ण जीवनलाई जीवन्त बनाएका छन् । बगिरहेको पानीको मधुर आवाजले आगन्तुकहरूलाई शान्तिको अनुभूति दिन्छ । तिनतले झरना र रतन खोला झरनाजस्ता झरनाहरू प्रकृतिप्रेमी र आरोग्य यात्रुहरूका लागि महत्वपूर्ण आकर्षण बन्न सक्छन् । यदि यी स्थानहरूलाई सुरक्षित पैदल मार्ग, पर्याप्त संकेत, सरसफाइ र प्रशिक्षित स्थानीय गाइडसहित विकास गरियो भने बेथानचोकको पर्यटन सम्भावना धेरै बढ्न सक्छ ।
बेथानचोकको अर्को ठूलो सम्पदा यसको घना जंगल हो । जंगल भनेको रूखहरूको समूह मात्र होइन; यो चराचुरुंगी, जनावर, वनस्पति, जडीबुटी, पानीका स्रोत, माटो र मानिसहरूको जीवित घर हो । बेथानचोकका जंगलहरूले छाया, स्वच्छ अक्सिजन र मानसिक शान्ति प्रदान गर्छन् । जंगलमा हिँड्नु, चराहरूको आवाज सुन्नु, वनस्पति अवलोकन गर्नु, ताजा हावा सास फेर्नु र मौनतामा समय बिताउनु निकै उपचारात्मक हुन सक्छ । जंगल पदयात्रा, चरा अवलोकन, प्रकृति ध्यान, फोटोग्राफी र मौन पदयात्रालाई बेथानचोकमा आरोग्य गतिविधिका रूपमा प्रवद्र्धन गर्न सकिन्छ ।
बेथानचोक चराचुरुंगीका कारण जीवन्त, रंगीन र संगीतमय छ । यस क्षेत्रमा जंगल, खेतीयोग्य जमिन, खोला, झाडी र खुला आकाश भएकाले विभिन्न प्रकारका चराहरू बस्न सक्छन् । चरा अवलोकन विश्वभरि लोकप्रिय हुँदै गएको छ र बेथानचोकमा यस क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना छ । स्थानीय युवा, विद्यार्थी र होमस्टे सञ्चालकहरूलाई चरा पहिचान, जैविक विविधता बुझ्न र आगन्तुकलाई मार्गदर्शन गर्न तालिम दिन सकिन्छ । यसले स्थानीय वन्यजन्तु संरक्षणमा मात्र होइन, पर्यटन विकासमा पनि सहयोग पु¥याउँछ । आरोग्य यात्रुहरूका लागि बिहान सबेरै उठेर चराहरूको चिरबिर सुन्दै गाउँमा हिँड्नु शान्त र स्मरणीय अनुभव हुन सक्छ ।
बेथानचोक हिमालको दृश्यका लागि पनि अत्यन्त आकर्षक स्थान हो। नारायणस्थान डाँडाबाट आगन्तुकहरूले हिउँले ढाकिएको हिमशृंखलाको फराकिलो १८० डिग्री दृश्य अवलोकन गर्न सक्छन् । सफा दिनमा सेता हिमाल, हरिया पहाड, ग्रामीण बस्ती र कान्ला परेका खेतहरू एउटै अद्भुत दृश्यमा समेटिन्छन् । डाँडाको टुप्पोबाट ३६० डिग्रीमा देखिने भूदृश्यले अनुभवलाई अझ विशेष बनाउँछ । यस्तो दृश्यावलोकन बिन्दुबाट चारैतिर पहाड, जंगल, गाउँ, उपत्यका र टाढाका हिमालहरू देखिन्छन् । यो विशाल दृश्यले आगन्तुकहरूलाई स्वतन्त्रता, शान्ति र आत्मिक आनन्दको अनुभूति दिन्छ ।
बेथानचोकमा सूर्योदय र सूर्यास्त अत्यन्त जादुमय क्षणहरू हुन् । बिहान सबेरै सूर्यका पहिलो किरणहरूले हिमाल र पहाडलाई छोएपछि सम्पूर्ण भूभाग सुनौलो प्रकाशले चम्किन्छ । कहिलेकाहीँ तलका उपत्यकाहरू बादलले भरिन्छन् र “बादलको समुद्र” जस्तो दृश्य सिर्जना हुन्छ । बादलमाथि उभिएको अनुभूति आगन्तुकहरूका लागि अनौठो र अविस्मरणीय हुन्छ । साँझपख अस्ताउँदो सूर्यले आकाशलाई रातो, सुन्तले, सुनौलो र बैजनी रंगले रंगाउँछ । यी क्षणहरू फोटोग्राफर, प्रकृतिप्रेमी, लेखक, ध्यानकर्ता र शान्ति खोज्ने जोकोहीका लागि उत्कृष्ट हुन्छन् ।
बेथानचोक संस्कृति र आध्यात्मिकतामा पनि धनी छ । नारायणस्थान डाँडा धार्मिक आस्थासँग जोडिएको छ र यहाँ भगवान् विष्णुको मन्दिर रहेको छ । मानिसहरू विशेषगरी धार्मिक पर्वहरूमा यहाँ पूजाआजाका लागि आउने गर्छन् । यसबाहेक नजिकका गाउँहरूमा धेरै मन्दिर, गुम्बा, देवस्थल र सांस्कृतिक स्थलहरू छन्, जसले यस क्षेत्रको आध्यात्मिक विविधता देखाउँछन् । आध्यात्मिक शान्ति आरोग्य पर्यटनको प्रमुख पक्ष हो । मन्दिर वा गुम्बामा शान्त भएर बस्नु, प्रार्थना गर्नु, ध्यान गर्नु वा स्थानीय परम्परा अवलोकन गर्नुले यात्रुहरूलाई सामान्य दृश्यावलोकनभन्दा गहिरो अनुभव दिन सक्छ ।
बेथानचोकको अर्को ठूलो आकर्षण यसको ग्रामीण जीवनशैली हो । यहाँका गाउँहरू मुख्य रूपमा कृषिमा आधारित छन् । किसानहरूले अन्नबाली, तरकारी, आलु, मकै, कोदो, फापर, फलफूल र मौसमी सागसब्जी उत्पादन गर्छन् । गाई, भैँसी, बाख्रा र कुखुरापालन पनि दैनिक ग्रामीण जीवनको हिस्सा हो । यो कृषि जीवनशैलीले आगन्तुकहरूलाई खाना, जमिन, श्रम र स्वास्थ्यबीचको सम्बन्ध बुझ्ने अवसर दिन्छ । आगन्तुकहरूलाई खेतीपाती हेर्न वा सहभागी हुन दिने व्यवस्था गरेर बेथानचोकमा कृषि पर्यटनलाई बलियो रूपमा प्रवद्र्धन गर्न सकिन्छ ।
स्थानीय होमस्टेमा पाइने जैविक खाना बेथानचोकको आरोग्य पर्यटनको सबैभन्दा बलियो आधारमध्ये एक बन्न सक्छ । आगन्तुकहरूले ढिँडो, गुन्द्रुक, सिस्नो, स्थानीय तरकारी, घरमै बनाएको अचार, दही, मोही, मौसमी फलफूल, कोदो, मकै र अन्य परम्परागत खानाहरूको स्वाद लिन सक्छन् । यस्ता खाना स्वादिष्ट मात्र होइन, अत्यधिक प्रशोधित सहरी खानाभन्दा स्वास्थ्यकर पनि हुन्छन् । स्वास्थ्यप्रति सचेत यात्रुहरूका लागि गाउँको घरमा बसेर सरल जैविक खाना खानु अत्यन्त सन्तोषजनक अनुभव हुन सक्छ ।
बेथानचोकको पर्यटन विकासमा होमस्टेले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । होमस्टे भनेको सुत्ने ठाउँ मात्र होइन; यो स्थानीय जीवन अनुभव गर्ने माध्यम हो । आगन्तुकहरू स्थानीय परिवारसँग बस्न, परम्परागत खाना खान, खेतीपातीबारे सिक्न, रीतिरिवाज बुझ्न, दैनिक जीवन अवलोकन गर्न र गाउँले आतिथ्यको न्यानोपन अनुभव गर्न सक्छन् । सहरी मानिसहरूका लागि बिहान सबेरै उठ्नु, परम्परागत भान्साको नजिक बस्नु, कृषि जीवन हेर्नु, ताजा हावा सास फेर्नु र ताराले भरिएको आकाशमुनि सुत्नु प्राकृतिक उपचारजस्तै हुन सक्छ । तर होमस्टे विकासमा सफा आवास, सुरक्षित खानेपानी, स्वच्छ शौचालय, उचित फोहोर व्यवस्थापन, आधारभूत प्राथमिक उपचार र मैत्रीपूर्ण सेवामा ध्यान दिनुपर्छ ।
नारायणस्थान डाँडा, गजराम पर्वत, रक्की माउन्टेन, तिनतले झरना, रतन खोला झरना, नारायण खोला जंगलका पदमार्ग, मन्दिर, गुम्बा र रमणीय दृश्यावलोकन बिन्दुहरूलाई जोडेर पर्यटन सर्किट विकास गर्न सकिन्छ । केही आगन्तुकहरू छोटो पदयात्रा चाहन सक्छन् । अरूले एक रातको होमस्टे, क्याम्पिङ अनुभव, योग तथा ध्यान शिविर, ग्रामीण कृषि अनुभव, फोटोग्राफी यात्रा वा धार्मिक भ्रमण चाहन सक्छन् । विभिन्न प्याकेजहरू तयार पारेर बेथानचोकले विद्यार्थी, परिवार, आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटक, स्वास्थ्य सचेत यात्रु र साहसिक पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्न सक्छ ।
काठमाडौँ नजिक रहेकोले बेथानचोकमा सप्ताहन्त आरोग्य पर्यटनको राम्रो सम्भावना छ। मानिसहरू सहरबाट निस्केर एक वा दुई दिन प्रकृतिमा बिताउन सक्छन् र ताजा अनुभूति लिएर फर्कन सक्छन् । राम्रो आरोग्य प्याकेजमा हिमाल हेर्दै बिहान योग, जंगल पदयात्रा, झरना अवलोकन, जैविक खाना, स्थानीय संस्कृतिसँग अन्तरक्रिया, ध्यान, सूर्योदय तथा सूर्यास्त अवलोकन र गाउँ घुमफिर समावेश गर्न सकिन्छ । यस्ता गतिविधिहरूले पर्यटकलाई पूर्ण अनुभव दिन्छन् र स्थानीय समुदायका लागि आयआर्जन पनि सिर्जना गर्छन् ।
तर दिगो विकासका लागि संरक्षणलाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिनुपर्छ । बेथानचोकको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको प्राकृतिक वातावरण हो । यदि पर्यटन उचित योजनाबिना बढ्यो भने प्लास्टिक फोहोर, ध्वनि प्रदूषण, अव्यवस्थित निर्माण, वन विनाश र पानी प्रदूषणले यसको सौन्दर्यमा क्षति पु¥याउन सक्छ । त्यसैले बेथानचोकले व्यवस्थित र जिम्मेवार पर्यटन प्रवद्र्धन गर्नुपर्छ । प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, पानीका स्रोत संरक्षण गर्ने, पदमार्ग सफा राख्ने, जंगल जोगाउने, जैविक खेती प्रवद्र्धन गर्ने, धार्मिक स्थलको सम्मान गर्ने र स्थानीय समुदायले प्रत्यक्ष लाभ पाउने सुनिश्चित गर्ने नियमहरू बनाउनुपर्छ ।
स्थानीय सरकार, पर्यटन व्यवसायी, होमस्टे सञ्चालक, युवा समूह, महिला समूह, किसान र संरक्षण संस्थाहरूले मिलेर बेथानचोकलाई नमुना आरोग्य पर्यटन गन्तव्य बनाउन काम गर्नुपर्छ । स्थानीय गाइड, होमस्टे सञ्चालक, भान्से, किसान र युवाहरूका लागि तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ । संकेत पाटी, नक्सा, विश्रामस्थल, फोहोर राख्ने डब्बा, सुरक्षा रेलिङ, आपत्कालीन सहयोग प्रणाली र सूचना केन्द्रहरूले आगन्तुकहरूको अनुभवलाई अझ राम्रो बनाउन सक्छन् । स्थानीय संस्कृति, भाषा, खाना, पोशाक, संगीत र पर्वहरूको संरक्षण तथा प्रवद्र्धन अनिवार्य छ ।
त्यसैले बेथानचोक प्रकृति, संस्कृति, कृषि, आध्यात्मिकता र आरोग्यको सुन्दर मिश्रण हो । यसको खोला, घना जंगल, चराचुरुंगी, झरना, होमस्टेको जैविक खाना, हिमालको १८० डिग्री दृश्य, भूदृश्यको ३६० डिग्री अवलोकन, सूर्योदय, सूर्यास्त, बादलको समुद्र, नारायणस्थान डाँडा, गजराम पर्वत, रक्की माउन्टेन, तिनतले÷रतन खोला झरना, मन्दिर, गुम्बा र कृषि आधारित गाउँहरूले यसलाई अद्वितीय गन्तव्य बनाएका छन् । यो काठमाडौँबाट टाढा छैन, तर यसले आगन्तुकहरूलाई शान्त प्राकृतिक संसारमा टाढै पुगेको अनुभूति दिन्छ ।
उचित योजना, स्थानीय सहभागिता, वातावरण संरक्षण र गुणस्तरीय सेवासहित बेथानचोक नेपालका उत्कृष्ट आरोग्य पर्यटन गन्तव्यमध्ये एक बन्न सक्छ । यसले हामीलाई सम्झाउँछ कि स्वास्थ्य अस्पताल र औषधिमा मात्र सीमित हुँदैन । कहिलेकाहीँ वास्तविक उपचार स्वच्छ हावा, हरियो जंगल, हिमाली दृश्य, गाउँको खाना, बगिरहेको पानी, मौनता र स्थानीय मानिसहरूको न्यानो मुस्कानमा पाइन्छ ।
(लेखक माउण्ट महाभारत होमस्टे, रिट्रिट एण्ड फार्म बेथानचोकका सञ्चालक हुन ।)