नेपालको पर्यटनमा पारिस्थितिक सन्तुलन र दिगोपनको अपरिहार्यता

दिगोपन (Sustainability) को अर्थ वर्तमान पुस्ताले आफ्नो आवश्यकताहरू पूरा गर्दा भविष्यका पुस्ताहरूको अधिकारलाई नोक्सान नगर्ने हो । पर्यटन क्षेत्रमा दिगोपनको अभ्यास नगर्दा दीर्घकालीन रूपमा गम्भीर समस्या उत्पन्न हुन सक्छ ।

– कमल नेपाल
नेपाल प्राकृतिक सुन्दरता, सांस्कृतिक विविधता र जैविक सम्पदाले समृद्ध देश हो । हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक विविधता, विश्वप्रसिद्ध सगरमाथादेखि लिएर लुम्बिनी जस्ता धार्मिक स्थलसम्मका आकर्षणहरूले नेपाललाई विश्व पर्यटनको प्रमुख गन्तव्य बनाएका छन् । पछिल्ला वर्षहरूमा पर्यटन नेपालको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ । रोजगारी सिर्जना, विदेशी मुद्रा आर्जन, र स्थानीय विकासमा पर्यटनको योगदान उल्लेखनीय रहेको छ । तर, पर्यटनको तीव्र विस्तारसँगै वातावरणीय क्षति, सांस्कृतिक विकृति र स्रोतहरूको अत्यधिक दोहन जस्ता चुनौतीहरू पनि देखापर्न थालेका छन् । यही कारणले गर्दा नेपालमा पर्यटन विकास गर्दा पारिस्थितिक सन्तुलन र दिगोपनको अवधारणालाई केन्द्रमा राख्नु अत्यावश्यक भएको छ ।
पारिस्थितिक पर्यटन (Ecotourism) प्राकृतिक वातावरणको संरक्षण गर्दै स्थानीय समुदायको हितलाई ध्यानमा राखेर सञ्चालन गरिने पर्यटन हो । यसले पर्यटकलाई केवल घुमफिरको अनुभव मात्र होइन, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र संरक्षणको जिम्मेवारीबारे पनि सचेत गराउँछ । नेपालमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र जस्ता स्थानहरू पारिस्थितिक पर्यटनका उत्कृष्ट उदाहरण हुन् । यी क्षेत्रहरूमा पर्यटकहरूले दुर्लभ वन्यजन्तु, जैविक विविधता, र प्राकृतिक सौन्दर्यको अवलोकन गर्न पाउँछन् । तर, यदि यी स्थानहरूमा अनियन्त्रित रूपमा पर्यटकको आगमन भयो भने वन्यजन्तुको बासस्थान नष्ट हुने, प्रदूषण बढ्ने, र प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रने खतरा हुन्छ । त्यसैले पारिस्थितिक पर्यटनले सीमित र व्यवस्थापन गरिएको पर्यटनलाई प्राथमिकता दिन्छ ।
दिगोपन (Sustainability) को अर्थ वर्तमान पुस्ताले आफ्नो आवश्यकताहरू पूरा गर्दा भविष्यका पुस्ताहरूको अधिकारलाई नोक्सान नगर्ने हो । पर्यटन क्षेत्रमा दिगोपनको अभ्यास नगर्दा दीर्घकालीन रूपमा गम्भीर समस्या उत्पन्न हुन सक्छ । उदाहरणका लागि, हिमाली क्षेत्रमा अत्यधिक ट्रेकिङ र पर्वतारोहण गतिविधिले फोहोरको मात्रा बढाएको छ । सगरमाथा क्षेत्रमा प्लास्टिकजन्य फोहोर, अक्सिजन सिलिन्डर, र अन्य सामग्रीहरू थुप्रिनु यसैको उदाहरण हो । यसले न केवल वातावरणलाई असर गर्छ, तर पर्यटनको छविमा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्छ । यदि यस्ता समस्याहरूलाई समयमै नियन्त्रण गरिएन भने नेपालले आफ्नो प्रमुख पर्यटन आकर्षण गुमाउने सम्भावना हुन्छ ।
नेपालमा दिगो पर्यटन विकासका लागि विभिन्न रणनीतिहरू आवश्यक छन् । पहिलो, वातावरणमैत्री पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्छ । होटल, रिसोर्ट, र लजहरू निर्माण गर्दा स्थानीय सामग्री प्रयोग गर्ने, ऊर्जा दक्ष प्रविधि अपनाउने, र नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतहरूको प्रयोग बढाउने जस्ता उपायहरू अपनाउन सकिन्छ । सौर्य ऊर्जा, वर्षा पानी संकलन, र जैविक फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली जस्ता प्रविधिहरूले वातावरणीय प्रभाव घटाउन मद्दत गर्छन् ।
दोस्रो, फोहोर व्यवस्थापन अत्यन्त महत्वपूर्ण विषय हो । विशेष गरी ट्रेकिङ र पर्वतारोहण क्षेत्रमा ‘Carry in, Carry out’ नीति लागू गर्नुपर्छ, जसअनुसार पर्यटकले ल्याएको फोहोर आफैं फिर्ता लैजानुपर्छ । साथै, स्थानीय स्तरमा पुनःप्रयोग (recycling) र पुनःउत्पादन (reuse) प्रणालीलाई प्रवद्र्धन गर्नुपर्छ। सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था, र निजी क्षेत्रले मिलेर फोहोर व्यवस्थापनका प्रभावकारी कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सक्छन् ।
तेस्रो, स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता दिगोपनको प्रमुख आधार हो । पर्यटनबाट प्राप्त लाभ स्थानीय जनतासम्म पुग्दा मात्र दिगो विकास सम्भव हुन्छ । होमस्टे कार्यक्रमहरू, स्थानीय गाइड सेवा, हस्तकला उत्पादन, र सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत समुदायलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ । यसले आर्थिक लाभका साथै सांस्कृतिक संरक्षणमा पनि सहयोग पु¥याउँछ । उदाहरणका लागि, गुरुङ, मगर, थारू, र शेर्पा समुदायका परम्परागत जीवनशैलीलाई पर्यटकसँग परिचित गराउँदा सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन मद्दत मिल्छ ।
चौथो, पर्यटकलाई जिम्मेवार बनाउनु आवश्यक छ । पर्यटकहरूले आफ्नो गतिविधिले वातावरण र समाजमा पार्ने असरबारे सचेत हुनुपर्छ । ‘Responsible Tourism’ को अवधारणाले पर्यटकलाई स्थानीय संस्कृति सम्मान गर्ने, फोहोर नफाल्ने, र प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण गर्ने व्यवहार अपनाउन प्रेरित गर्छ । ट्रेकिङ गाइड र पर्यटन व्यवसायीहरूले पनि पर्यटकलाई यसबारे जानकारी दिनुपर्छ ।
पाँचौं, सरकारी नीति र नियमन प्रभावकारी हुनुपर्छ । पर्यटन क्षेत्रलाई व्यवस्थित गर्न स्पष्ट नीति, कानुनी व्यवस्था, र निगरानी प्रणाली आवश्यक छ । संवेदनशील क्षेत्रहरूमा पर्यटक संख्या सीमित गर्ने, प्रवेश शुल्कबाट संकलित रकम संरक्षण कार्यमा लगानी गर्ने, र वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA) अनिवार्य गर्ने जस्ता कदमहरू आवश्यक छन् । साथै, अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र अनुभवलाई पनि उपयोग गर्न सकिन्छ ।
नेपालमा पारिस्थितिक र दिगो पर्यटनको विकासले केवल वातावरण संरक्षण मात्र होइन, आर्थिक समृद्धिमा पनि योगदान पु¥याउँछ । दिगो पर्यटनले दीर्घकालीन रूपमा स्थिर आम्दानी सुनिश्चित गर्छ । यदि प्राकृतिक स्रोतहरू जोगाइएन भने पर्यटन उद्योग अल्पकालीन मात्र हुनेछ । तर, संरक्षण र विकासबीच सन्तुलन कायम गर्न सकेमा नेपालले दीर्घकालसम्म पर्यटनबाट लाभ लिन सक्छ ।
यसका साथै, जलवायु परिवर्तन पनि नेपालको पर्यटनमा ठूलो चुनौतीको रूपमा देखिएको छ । हिमनदी पग्लिनु, मौसम परिवर्तन हुनु, र प्राकृतिक विपद् बढ्नुले पर्यटन गतिविधिमा असर पारिरहेको छ । त्यसैले दिगो पर्यटनले जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूलन गर्ने उपायहरू पनि समेट्नुपर्छ । हरित प्रविधि, कार्बन उत्सर्जन घटाउने प्रयास, र वातावरणीय शिक्षा यसका महत्वपूर्ण पक्षहरू हुन् ।
अन्ततः, नेपालमा पर्यटन विकास गर्दा पारिस्थितिक सन्तुलन र दिगोपनलाई प्राथमिकतामा राख्नु अपरिहार्य छ । यसका लागि सरकार, निजी क्षेत्र, स्थानीय समुदाय, र पर्यटक सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ । प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्दै जिम्मेवार पर्यटन अभ्यास गर्न सकेमा नेपालले आफ्नो पर्यटन क्षेत्रलाई दीर्घकालीन रूपमा सफल बनाउन सक्छ । यसरी, पारिस्थितिक र दिगो पर्यटनको मार्ग अपनाएर नेपालले विश्व पर्यटनमा आफ्नो पहिचान अझ मजबुत बनाउन सक्छ र आर्थिक तथा सामाजिक समृद्धिको दिशामा अगाडि बढ्न सक्छ ।
(लेखक माउण्ट महाभारत होमस्टे, रिट्रिट एण्ड फार्म बेथानचोकका सञ्चालक हुन ।)