दिगो अर्थतन्त्रको आधारः कृषि र पर्यटनमार्फत आत्मनिर्भर नेपाल

नेपालको अर्थतन्त्र लामो समयदेखि एक जटिल संरचनामा अल्झिएको छ, जहाँ उत्पादनभन्दा आयत बढी छ र स्वदेशी अवसरभन्दा वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता उच्च छ । रेमिट्यान्सले अर्थतन्त्रलाई टिकाइरहेको यथार्थलाई नकार्न सकिँदैन, तर यो दिगो समाधान होइन । हालै सम्पन्न प्रतिनिधि सभा निर्वाचनपछि बनेको नयाँ राजनीतिक नेतृत्वसामु अबको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यही संरचनालाई रूपान्तरण गर्नु हो । अझ पछिल्लो समय मध्यपूर्व क्षेत्रमा देखिएको द्वन्द्वले करिब २० लाख नेपाली कामदारहरूको रोजगारी जोखिममा पार्न सक्ने संकेत देखिएको अवस्थामा नेपालले आफ्नो आर्थिक दिशा पुनःनिर्धारण गर्नैपर्ने अवस्थामा पुगेको छ ।

मध्यपूर्वमा कार्यरत नेपालीहरू मुख्यतः निर्माण, सेवा र श्रम क्षेत्रसँग आबद्ध छन् । युद्ध वा अस्थिरताले ती क्षेत्रहरू प्रभावित हुँदा उनीहरूको रोजगारी गुम्ने र स्वदेश फर्कनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा नेपालले ठूलो संख्यामा फर्किएका कामदारहरूलाई सम्हाल्नुपर्ने हुन्छ, जुन केवल सामाजिक मात्र होइन, आर्थिक दृष्टिले पनि चुनौतीपूर्ण हुनेछ । रेमिट्यान्स घट्दा विदेशी मुद्रा सञ्चिति घट्ने, आयात धान्न समस्या आउने र समग्र आर्थिक गतिविधिमा सुस्तता आउने जोखिम बढ्छ । यसैले अबको रणनीति स्पष्ट हुनुपर्छ—देशभित्रै रोजगारी सिर्जना गर्ने र उत्पादनशील क्षेत्रलाई बलियो बनाउने ।

यही सन्दर्भमा नेपालका लागि सबैभन्दा दिगो र यथार्थपरक विकल्प कृषि र पर्यटन हुन् । यी दुई क्षेत्र नेपालको भौगोलिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक विशेषतासँग मेल खाने मात्र होइन, व्यापक रोजगारी सिर्जना गर्न सक्ने क्षमता पनि राख्छन् । तर विगतमा यी क्षेत्रहरूलाई पर्याप्त प्राथमिकता नदिइएको, नीतिगत अस्थिरता र कार्यान्वयनको कमजोरीका कारण अपेक्षित उपलब्धि हासिल हुन सकेको छैन।

नेपालको कृषि क्षेत्र अझै पनि परम्परागत ढाँचामा आधारित छ । ठूलो जनसंख्या यस क्षेत्रमा संलग्न भए पनि उत्पादनशीलता कम छ, जसका कारण आय न्यून छ । तर यही क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो सम्भावना पनि लुकेको छ । यदि कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक प्रविधि, वैज्ञानिक व्यवस्थापन र बजारसँग जोड्न सकियो भने यसले अर्थतन्त्रमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउन सक्छ । सिंचाइको सुविधा विस्तार, उन्नत बीउ र मलको प्रयोग, यान्त्रिकीकरण, र स्मार्ट कृषि प्रविधिको उपयोगले उत्पादन वृद्धि गर्न सकिन्छ ।

कृषिलाई केवल जीविकोपार्जनको माध्यमबाट व्यावसायिक क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ । तरकारी, फलफूल, जडीबुटी, पशुपालन, दुग्ध उत्पादन जस्ता क्षेत्रमा व्यावसायिक खेती विस्तार गर्न सकिन्छ । विशेष गरी जैविक उत्पादनतर्फ विश्व बजारको आकर्षण बढ्दो छ, जसलाई नेपालले अवसरका रूपमा लिन सक्छ । चिया, कफी, अलैंची, अदुवा जस्ता उत्पादनहरू अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक बन्न सक्ने सम्भावना बोकेका छन् । तर यसको लागि गुणस्तर सुधार, प्रशोधन, प्याकेजिङ र ब्रान्डिङमा ध्यान दिनुपर्छ ।

कृषि उत्पादनलाई बजारसँग जोड्ने विषय अझै पनि चुनौतीपूर्ण छ । किसानले उत्पादन गरे पनि उचित मूल्य नपाउने समस्या व्यापक छ । यसलाई समाधान गर्न कोल्ड स्टोरेज, ढुवानी प्रणाली, सहकारी संरचना र डिजिटल बजार प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ । साथै, कृषि बीमा र न्यूनतम समर्थन मूल्य जस्ता नीतिहरूले किसानलाई सुरक्षित महसुस गराउन सक्छन् । यदि यी सुधारहरू कार्यान्वयन भए भने कृषि क्षेत्र युवाहरूका लागि आकर्षक र सम्मानजनक पेशा बन्न सक्छ ।

अर्कोतर्फ, पर्यटन क्षेत्र नेपालको अर्थतन्त्रको अर्को प्रमुख आधार बन्न सक्छ । नेपालका हिमाल, प्राकृतिक दृश्य, जैविक विविधता, धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाले विश्वभरका पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने क्षमता राख्छन्। तर यी सम्भावनाहरू अझै पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सकेका छैनन् । पूर्वाधारको अभाव, सेवा गुणस्तरमा कमी, र दीर्घकालीन रणनीतिको अभावले पर्यटन क्षेत्र अपेक्षाअनुसार विकास हुन सकेको छैन ।

पर्यटनलाई दिगो आर्थिक स्रोत बनाउन पूर्वाधार विकास पहिलो आवश्यकता हो । गुणस्तरीय सडक, भरपर्दो हवाई सेवा, व्यवस्थित होटल तथा आतिथ्य सेवा, र सुरक्षित वातावरण बिना पर्यटन विस्तार सम्भव छैन । साथै, पर्यटकको अनुभवलाई केन्द्रमा राखेर सेवा सुधार गर्न आवश्यक छ । धार्मिक पर्यटन, साहसिक पर्यटन, सांस्कृतिक पर्यटन र ग्रामीण पर्यटनलाई एकीकृत रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, जनकपुर जस्ता धार्मिक स्थलहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवद्र्धन गर्न सकिन्छ भने हिमाल आरोहण र ट्रेकिङलाई अझ व्यवस्थित बनाउन सकिन्छ ।

ग्रामीण पर्यटन विशेष रूपमा महत्वपूर्ण छ । होमस्टे कार्यक्रममार्फत गाउँस्तरमा पर्यटन विस्तार गर्दा स्थानीय समुदाय प्रत्यक्ष रूपमा लाभान्वित हुन्छ । यसले रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै स्थानीय संस्कृति र परम्पराको संरक्षणमा पनि योगदान पु¥याउँछ । साथै, पर्यटकलाई स्थानीय उत्पादन र जीवनशैलीसँग जोड्ने अवसर मिल्छ, जसले पर्यटनलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउँछ ।

डिजिटल प्रविधिको प्रयोगले पर्यटन प्रवद्र्धनमा नयाँ आयाम थप्न सक्छ । सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन बुकिङ प्रणाली, र डिजिटल मार्केटिङमार्फत नेपाललाई विश्वभर चिनाउन सकिन्छ। “‍भिजिट नेपाल” जस्ता अभियानलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न सकेमा पर्यटक आगमनमा उल्लेखनीय वृद्धि हुन सक्छ ।

कृषि र पर्यटनबीचको अन्तरसम्बन्ध पनि दिगो अर्थतन्त्र निर्माणमा महत्वपूर्ण छ । एग्रो–टुरिज्म जस्ता अवधारणाले यी दुई क्षेत्रलाई जोड्न सक्छ । पर्यटकलाई स्थानीय कृषि उत्पादनको अनुभव गराउने, जैविक खाना उपलब्ध गराउने, र गाउँस्तरमा उत्पादन–उपभोग चक्र निर्माण गर्ने कामले दुबै क्षेत्रलाई सुदृढ बनाउँछ । यसले आयको विविधीकरण गर्न मद्दत पु¥याउँछ र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई जीवन्त बनाउँछ ।

अबको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको नीति र नेतृत्व हो । नयाँ सरकारसँग स्पष्ट दृष्टिकोण र दृढ इच्छाशक्ति हुनु आवश्यक छ । नीति स्थिरता, पारदर्शिता, र प्रभावकारी कार्यान्वयन बिना कुनै पनि योजना सफल हुन सक्दैन । भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सुशासन प्रवद्र्धन, र निजी क्षेत्रसँग सहकार्यले मात्र विकासको गति तीव्र बनाउन सक्छ ।

त्यसैगरी, वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किने कामदारहरूको व्यवस्थापन अत्यन्त संवेदनशील विषय हो । उनीहरूसँग प्राप्त सीप र अनुभवलाई देशभित्र उपयोग गर्ने अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ । सहुलियत ऋण, उद्यमशीलता तालिम, र व्यवसाय स्थापना सहयोगमार्फत उनीहरूलाई कृषि, पर्यटन वा साना उद्योगतर्फ आकर्षित गर्न सकिन्छ । यदि सही व्यवस्थापन गरियो भने फर्किएका कामदारहरू नै देशको आर्थिक पुनर्निर्माणका चालक बन्न सक्छन् ।

नेपाल अहिले एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ । एकातिर बाह्य संकटले दबाब सिर्जना गरिरहेको छ भने अर्कोतिर आन्तरिक रूपमा परिवर्तनको अवसर पनि उपस्थित छ । यदि कृषि र पर्यटनलाई केन्द्रमा राखेर दीर्घकालीन रणनीति अपनाइयो भने नेपालले आत्मनिर्भर र दिगो अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सक्छ । यसले केवल आर्थिक वृद्धि मात्र होइन, सामाजिक स्थायित्व र समृद्धिको आधार पनि तयार गर्नेछ ।

नेपाल विश्वका दुई विशाल जनसंख्या भएका राष्ट्र भारत र चीनबीच अवस्थित भएकाले यहाँ उत्पादित अर्गानिक खाद्य वस्तुका लागि विशाल र सहज बजार उपलब्ध हुन सक्छ । साथै भौगोलिक निकटता र सांस्कृतिक आकर्षणका कारण यी छिमेकी देशबाट ठुलो संख्यामा पर्यटक भित्राउन सकिन्छ, जसले कृषि र पर्यटन क्षेत्रको विकाससँगै राष्ट्रिय आय वृद्धि गर्न महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउने सम्भावना रहेको छ ।

अन्ततः, अबको आवश्यकता केवल योजना बनाउने होइन, ती योजनालाई व्यवहारमा उतार्ने हो । राजनीतिक इच्छाशक्ति, प्रशासनिक दक्षता र जनसहभागिताको समन्वयले मात्र नेपाललाई सही दिशामा अघि बढाउन सक्छ । यदि नयाँ नेतृत्वले यो अवसरलाई सदुपयोग गर्न सक्यो भने, कृषि र पर्यटनको बलमा नेपालले उज्ज्वल आर्थिक भविष्यतर्फ दृढ कदम चाल्नेछ ।
(लेखक माउण्ट महाभारत होमस्टे, रिट्रिट एण्ड फार्म बेथानचोकका सञ्चालक हुन ।)