ऊर्जा संकट र ग्रामीण जनजीवनः समस्या र समाधान

कमल नेपाल
मध्यपूर्व क्षेत्रमा बढ्दो भू–राजनीतिक तनावका कारण उत्पन्न ऊर्जा संकटले नेपालजस्तो आयातमा निर्भर देशलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेको छ । विशेषगरी ग्रामीण भेगका जनताहरू, जसको आयस्रोत सीमित छ र ऊर्जा पहुँच अझै कमजोर छ, उनीहरू यो संकटको सबैभन्दा ठूलो मारमा परेका छन् । ऊर्जा आपूर्तिमा आएको अस्थिरता र मूल्यवृद्धिले उनीहरूको दैनिक जीवन झन् कठिन बनाएको छ ।
मध्यपूर्वका तेल उत्पादक देशहरू—जस्तै साउदी अरेबिया, इरान, इराक—मा हुने द्वन्द्व र तनावले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य बढाउँछ । नेपालले प्रयोग गर्ने पेट्रोलियम पदार्थ पूर्ण रूपमा आयात गर्ने भएकाले, मूल्यवृद्धिको असर सीधै यहाँको बजारमा पर्छ । यसको परिणामस्वरूप पेट्रोल, डिजेल र एलपी ग्यासको मूल्य बढ्छ, जसले यातायातदेखि लिएर भान्सासम्म सबै क्षेत्रमा असर पार्छ ।
ग्रामीण भेगमा यो समस्या अझ जटिल हुन्छ । धेरै गाउँहरूमा नियमित विद्युत् आपूर्ति अझै पनि स्थिर छैन, र खाना पकाउन ग्यास वा दाउरामा निर्भरता छ । ग्यास महँगो हुँदा धेरै परिवारहरू पुनः दाउरामा फर्किन बाध्य हुन्छन्, जसले वन विनाश र वातावरणीय समस्यालाई बढावा दिन्छ । साथै, यातायात खर्च बढ्दा गाउँमा आवश्यक सामग्री ल्याउन महँगो पर्छ, जसले दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्य बढाउँछ ।
कृषिक्षेत्रमा ऊर्जा संकटको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देखिन्छ । सिँचाइका लागि डिजेल पम्प प्रयोग गर्ने किसानहरू इन्धन महँगो हुँदा खेती खर्च धान्न नसक्ने अवस्थामा पुग्छन् । खेतबारी खनजोत गर्ने मेसिन ट्याक्टरको इन्धनमा मुल्य वृद्धि हुदाँ उत्पादनमा लागत बढ्छ भने अर्को तिर मल, बीउ र उत्पादन बजारसम्म पु¥याउने लागत बढ्दा किसानको नाफा घट्छ । अन्ततः यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाउँछ र खाद्य असुरक्षा पनि बढाउँछ ।
यस्तो अवस्थामा समाधानका उपायहरू अत्यन्त आवश्यक छन् । पहिलो, नेपालले आफ्नो आन्तरिक ऊर्जा स्रोतहरूको विकासमा जोड दिनुपर्छ । विशेषगरी जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा र बायोग्यास जस्ता वैकल्पिक ऊर्जाहरू ग्रामीण भेगका लागि उपयुक्त छन् । साना–साना जलविद्युत् आयोजना (माइक्रो हाइड्रो) र सौर्य प्रणाली गाउँस्तरमै स्थापना गर्न सकिन्छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा ऊर्जा निर्भरता घटाउँछ ।
दोस्रो, बायोग्यास प्रवद्र्धन ग्रामीण जीवनका लागि प्रभावकारी समाधान हुन सक्छ । पशुपालन गर्ने परिवारहरूले बायोग्यास प्रयोग गर्दा खाना पकाउन सस्तो र दिगो ऊर्जा पाउँछन् । यसले दाउराको प्रयोग घटाउँछ र वातावरण संरक्षणमा सहयोग पु¥याउँछ । सरकारले अनुदान र प्राविधिक सहयोग बढाएर यसलाई अझ व्यापक बनाउन सक्छ ।
तेस्रो, सार्वजनिक यातायात प्रणालीलाई सुधार र विस्तार गर्न आवश्यक छ । गाउँ–शहर जोड्ने सस्तो र भरपर्दो यातायात हुँदा इन्धन खर्चको प्रभाव कम गर्न सकिन्छ । साथै, विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्न सके दीर्घकालीन रूपमा इन्धन आयातमा निर्भरता घट्छ ।
चौथो, कृषिमा ऊर्जा दक्ष प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्छ । सौर्य सिँचाइ पम्प, आधुनिक खेती प्रविधि र स्थानीय उत्पादनको प्रवद्र्धनले किसानहरूको लागत घटाउन मद्दत गर्छ। यसका लागि सरकारी तालिम, सहुलियत ऋण र प्राविधिक सहयोग आवश्यक हुन्छ ।
पाँचौं, स्थानीय स्तरमा उत्पादन र उपभोगलाई बढावा दिनु पनि महत्वपूर्ण छ । गाउँमै उत्पादन भएका वस्तुहरूको प्रयोग बढाउँदा ढुवानी खर्च घट्छ र स्थानीय अर्थतन्त्र मजबुत हुन्छ । सहकारी प्रणालीलाई बलियो बनाउँदै स्थानीय बजारलाई सक्रिय बनाउन सकिन्छ ।
छैटौं, ऊर्जा बचत र सचेतना पनि महत्वपूर्ण पक्ष हो । अनावश्यक ऊर्जा खपत घटाउने, ऊर्जा दक्ष उपकरण प्रयोग गर्ने र जनचेतना अभियान सञ्चालन गर्ने कार्यले संकटको प्रभाव कम गर्न सहयोग पु¥याउँछ ।
अन्ततः, मध्यपूर्वको तनावले सिर्जना गरेको ऊर्जा संकट नेपालका लागि चुनौती मात्र होइन, अवसर पनि हो । यसले हामीलाई आत्मनिर्भर ऊर्जा प्रणालीतर्फ अघि बढ्न प्रेरित गरेको छ । विशेषगरी ग्रामीण भेगका जनताको जीवनस्तर सुधार गर्न स्थानीय स्रोतमा आधारित, दिगो र सस्तो ऊर्जा समाधानहरू अपनाउनु अत्यावश्यक छ । यदि सरकार, निजी क्षेत्र र समुदायले मिलेर काम गरे, भने यो संकटलाई दीर्घकालीन विकासको अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ ।
(लेखक माउण्ट महाभारत होमस्टे, रिट्रिट एण्ड फार्म बेथानचोकका सञ्चालक हुन । )