नयाँ सरकारको सांस्कृतिक सुरुवातले पर्यटन प्रवद्र्धन र विश्व शान्तिको सन्देश

कमल नेपाल
नेपालको राजनीति फेरि एकपटक ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ । शुक्रबार गठन भएको नयाँ शक्तिशाली सरकारप्रति जनतामा ठूलो आशा र अपेक्षा जागेको छ । बालेन नेतृत्वको सरकारलाई लिएर अन्य दलमा आस्था राख्नेहरु, आम युवादेखि नागरिक समाजसम्ममा उत्साह देखिन्छ ।
परम्परागत राजनीतिक शैलीबाट निराश भएका नागरिकहरू अब परिणाममुखी, पारदर्शी र नवप्रवर्तनशील शासनको अपेक्षा गरिरहेका छन् । यस्तो संवेदनशील घडीमा सरकार गठनको प्रारम्भिक क्षण शपथ ग्रहण समारोह केवल औपचारिकता मात्र होइन, राष्ट्रिय भावनाको प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर पनि हो ।
शपथ ग्रहणका अवसरमा ७ जना ब्राह्मणद्वारा शंखनाद, १०८ बटुकहरूद्वारा स्वस्तिवाचन, र १०८ बौद्ध लामाहरूद्वारा मंगल वाचनजस्ता धार्मिक–सांस्कृतिक विधिहरू समावेश गरिन्छ भने यसको अर्थ केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचानको सशक्त प्रस्तुति पनि हो । नेपाल विविधता भित्रको एकताको उदाहरण हो जहाँ हिन्दू, बौद्ध, किरात, इस्लाम, ईसाई लगायतका विभिन्न आस्था र संस्कृतिहरू सहअस्तित्वमा छन् । यस्तो समन्वयात्मक प्रस्तुति राष्ट्रिय एकताको सन्देश दिनुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा पनि सकारात्मक छवि निर्माण गर्न सक्षम हुन्छ ।
शंखनादको परम्परा प्राचीन वैदिक संस्कृतिसँग जोडिएको छ । यसलाई शुभारम्भ, शुद्धिकरण र सकारात्मक ऊर्जा फैलाउने प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । ७ जना ब्राह्मणद्वारा गरिएको शंखनादले राष्ट्रमा नयाँ अध्यायको शुभारम्भको संकेत दिन्छ । यसले आध्यात्मिक दृष्टिले नकारात्मकता हटाउने र सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह गर्ने विश्वास छ । शपथ ग्रहणजस्तो ऐतिहासिक क्षणमा यस्तो अनुष्ठानले नागरिकमा आशा, विश्वास र उत्साह जगाउन सहयोग पु¥याउँछ ।
त्यस्तै, १०८ बटुकहरूद्वारा गरिने स्वस्तिवाचनको विशेष महत्व छ । ‘स्वस्ति’ शब्दको अर्थ नै कल्याण, शान्ति र समृद्धि हो । १०८ संख्या हिन्दू धर्ममा अत्यन्त पवित्र मानिन्छ, जसले पूर्णता र ब्रह्माण्डीय सन्तुलनको संकेत गर्छ । बटुकहरूले एकस्वरमा स्वस्तिवाचन गर्दा त्यो ध्वनि र ऊर्जा केवल समारोहमा सीमित रहँदैन, यसले राष्ट्रभरि सकारात्मक सन्देश फैलाउने काम गर्छ । यसले नयाँ सरकारको कार्यकाल शान्तिपूर्ण, सफल र जनमुखी होस् भन्ने सामूहिक कामना व्यक्त गर्छ ।

यसैगरी, १०८ बौद्ध लामाहरूद्वारा गरिने मंगल वाचनले नेपालका बौद्ध परम्परालाई सम्मान गर्ने अवसर हो । बौद्ध धर्म शान्ति, करुणा र सहअस्तित्वको सन्देश बोकेको धर्म हो । लामाहरूको मंगल वाचनले केवल धार्मिक आशीर्वाद मात्र नभई विश्व शान्तिको सन्देश पनि दिन्छ । यसले नेपाललाई बुद्धको जन्मभूमिका रूपमा पुनः स्मरण गराउँदै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्छ ।
यी तीनै प्रकारका अनुष्ठानहरू शंखनाद, स्वस्तिवाचन र मंगल वाचन मिलेर नेपालको सांस्कृतिक समन्वयको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्छन् । यसले देखाउँछ कि नेपाल केवल एक धर्म वा संस्कृतिको देश होइन, बरु विविधता र सहिष्णुताको केन्द्र हो । यस्तो प्रस्तुति नयाँ सरकारको समावेशी सोचको प्रतिबिम्ब पनि बन्न सक्छ, जसले सबै समुदायलाई समान सम्मान र अवसर दिने प्रतिबद्धता झल्काउँछ ।
अब प्रश्न उठ्छ—यसको पर्यटन क्षेत्रमा के प्रभाव पर्न सक्छ ? वास्तवमा, यस्ता सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूले नेपालको पर्यटन प्रवद्र्धनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । आजको विश्वमा पर्यटन केवल प्राकृतिक सौन्दर्यमा मात्र सीमित छैन; सांस्कृतिक अनुभव, आध्यात्मिकता र मौलिकता पनि पर्यटक आकर्षणका प्रमुख आधार बनेका छन् । नेपालसँग यी सबै विशेषताहरू प्रशस्त छन्, तर तिनलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्न सकेको छैन । यदि शपथ ग्रहणजस्तो राष्ट्रिय कार्यक्रमलाई सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध बनाइयो र त्यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रचार गरियो भने यसले नेपाललाई ‘स्पिरिचुअल टुरिजम’को गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ ।
विदेशी पर्यटकहरूका लागि यस्तो दृश्य अत्यन्त आकर्षक हुन सक्छ जहाँ एकै ठाउँमा हिन्दू र बौद्ध परम्पराहरूको समन्वय देख्न पाइन्छ । यसले नेपाललाई अन्य देशभन्दा फरक र विशिष्ट बनाउँछ । विशेषगरी भारत र चीनजस्ता छिमेकी देशहरू, जहाँ ठूलो जनसंख्या र धार्मिक–सांस्कृतिक रुचि भएका पर्यटकहरू छन्, उनीहरूलाई नेपालतर्फ आकर्षित गर्न सकिन्छ । भारतका हिन्दू पर्यटकहरूका लागि शंखनाद र स्वस्तिवाचन आकर्षणको केन्द्र बन्न सक्छ भने चीन तथा अन्य बौद्ध देशका पर्यटकहरूका लागि लामाहरूको मंगल वाचन विशेष रुचिको विषय हुन सक्छ ।

यसरी सांस्कृतिक कार्यक्रमले पर्यटन बजार विस्तारमा प्रत्यक्ष योगदान पु¥याउछ । यसका अतिरिक्त, यस्ता कार्यक्रमहरूले नेपालको ब्रान्डिङमा पनि सहयोग पु¥याउँछन् । “नेपाल संस्कृति र आध्यात्मिकताको भूमि” भन्ने सन्देशलाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्न यस्ता अवसर अत्यन्त प्रभावकारी हुन्छन् । यदि सरकारले यस्ता कार्यक्रमहरूलाई नियमित रूपमा प्रवद्र्धन गर्ने नीति लियो भने अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन बजारमा नेपालको पहिचान अझ सुदृढ हुन्छ ।
बालेन नेतृत्वको सरकारसँग नागरिकहरूको अपेक्षा केवल सांकेतिक कार्यक्रमहरूमा सीमित छैन । जनताले सुशासन, पारदर्शिता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, रोजगारी सिर्जना, र सेवा प्रवाहमा सुधारको अपेक्षा गरेका छन् । तर यस्ता सांस्कृतिक र आध्यात्मिक कार्यक्रमहरूले सरकारको सकारात्मक सुरुवातको संकेत दिन सक्छ । यसले जनतामा आशा र विश्वास जगाउने काम गर्छ, जुन कुनै पनि सरकारका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ ।
नयाँ सरकारको चुनौती भनेको यी प्रतीकात्मक सुरुवातलाई व्यवहारिक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्नु हो । यदि सांस्कृतिक पहिचानलाई आर्थिक विकाससँग जोड्न सकियो भने यसको प्रभाव दीर्घकालीन हुन सक्छ । उदाहरणका लागि, धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गर्ने, तीर्थस्थलहरूको पूर्वाधार सुधार गर्ने, र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार–प्रसार गर्ने जस्ता कार्यक्रमहरूले अर्थतन्त्रमा ठोस योगदान दिन सक्छन् ।
यसका साथै, यस्ता कार्यक्रमहरूलाई डिजिटल माध्यमबाट विश्वभर प्रसारण गर्न सकिन्छ । सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन प्लेटफर्म र अन्तर्राष्ट्रिय मिडियामार्फत नेपालको सांस्कृतिक धरोहरलाई प्रस्तुत गर्दा पर्यटन प्रवद्र्धनमा ठूलो सहयोग पुग्छ । आजको डिजिटल युगमा यस्तो रणनीति अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छ ।
अन्ततः, शपथ ग्रहण समारोह केवल सरकार गठनको औपचारिकता होइन, यो राष्ट्रको आत्मा र पहिचानको अभिव्यक्ति पनि हो । ७ जना ब्राह्मणद्वारा शंखनाद, १०८ बटुकहरूद्वारा स्वस्तिवाचन, र १०८ बौद्ध लामाहरूद्वारा मंगल वाचनजस्ता कार्यक्रमहरूले नेपालको सांस्कृतिक समृद्धि, धार्मिक सहिष्णुता र एकताको सन्देश दिन्छन् । यसले नयाँ सरकारप्रति जनविश्वास बढाउने मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको सकारात्मक छवि निर्माण गर्न पनि मद्दत गर्छ ।
यदि नयाँ सरकारले यस्ता सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई सम्मान गर्दै विकासका कार्यक्रमहरू अघि बढायो भने नेपालले केवल राजनीतिक स्थिरता मात्र होइन, आर्थिक समृद्धि र पर्यटन प्रवद्र्धनमा पनि उल्लेखनीय सफलता हासिल हुन सक्छ । यही समन्वय परम्परा र आधुनिकता नेपालको उज्ज्वल भविष्यको आधार बन्ने कुरामा दुइ मत नहोला ।
(लेखक माउण्ट महाभारत होमस्टे, रिट्रिट एण्ड फार्म बेथानचोकका सञ्चालक हुन ।)